Grote Kerk en De Waaier

Grote Kerk te Blokzijl gezien vanaf de Noorderkade
Grote Kerk en De Waaier

Grote Kerk

Blokzijl beschikte in de 16de eeuw nog niet over een eigen kerk. De bewoners kerkten in Vollenhove of in Baarlo. Rond 1578 drong het protestantse geloof in deze streken door. Na de komst van Diederick Sonoy met zijn garnizoen in 1581 deed de behoefte aan een eigen protestantse kerk zich steeds sterker voelen.

Met z'n allen naar de kerk

Op de plek van de huidige kerk stond al een gebouw dat gebruikt werd als kerk en school, maar dit was te klein om op bijzondere dagen alle mensen een plaats te kunnen geven. Daarom werd in 1606 aan Ridderschap en Steden van Overijssel toestemming gevraagd om het bestaande gebouw te mogen vergroten. Twee jaar later werd begonnen met het aanbrengen van de fundering voor een geheel nieuw gebouw. De kerk van Blokzijl is één van de eerste kerken in Nederland die voor de protestantse eredienst werd gebouwd. Het bedehuis is niet in één keer gebouwd, maar kwam is fasen tot stand.

Van eenvoudige zaalkerk tot uniek bouwwerk

In 1609 werd de eerste steen gelegd en in 1613 was de kerk in eerste aanleg klaar, vermoedelijk een eenvoudig rechthoekig gebouw. Doordat de bevolking bleef groeien moest het gebouw worden vergroot. De eerste uitbreiding, voltooid in 1644, was naar de zuidzijde, richting Brouwerstraat. De gemeente bleef groeien en in 1650 volgde uitbreiding naar het westen, in 1662 naar het oosten. Door deze laatste vergrotingen kreeg de kerkplattegrond de vorm van een Grieks kruis. In de 17de eeuw werden in Nederland meer kerken gebouwd met deze bijzondere grondvorm, die heel geschikt werd gevonden voor een protestantse kerk. Het Woord, de bijbel, was in de protestantse kerk essentieel. De preekstoel, vanwaar het Woord verkondigd werd, kreeg een centrale plaats in de kerk, zodat iedereen de prediking goed kon horen.

Stijlelementen

Aan de bouw van de kerk van Blokzijl lag geen vast totaalontwerp ten grondslag. De verschillende uitbreidingen volgden de al bestaande rooilijnen en voegden zich in de beschikbare ruimte. Daardoor ontstonden diverse onregelmatigheden. Twee verschillende stijlkenmerken zijn te herkennen. De onderbouw van de toren, het oudste nog bestaande deel van de kerk, heeft de dikste muren en een paar gotische spitsbogen. Hoewel de gotiek als stijlperiode allang voorbij was vond men blijkbaar aanvankelijk nog dat het nieuwe godshuis in deze dominante stijl voor kerkbouw moest worden opgetrokken. Het sierlijke bovenste deel van de toren, dat zich versmalt van vier- naar achtkant, heeft kenmerken van Hollandse renaissance. Ook het ingangsportaal van de kerk aan de Brouwerstraat heeft ornamenten uit deze laatste stijlperiode.

Bijzonder monument

De kerk bleef door de eeuwen heen het markante middelpunt van Blokzijl. Middenin de oude schans van Sonoy was de kerk het baken dat van verre het gezicht van Blokzijl bepaalde. Het typisch protestantse interieur is grotendeels bewaard gebleven, met als bijzonder middelpunt de preekstoel uit 1663, omgeven door een doophek. Het monumentale geheel van de houten banken, de glas-in-lood ramen, de oude grafstenen, de originele koperen kroonluchters, het orgel en de bijzondere kleur van de houten gewelfbeschildering trotseerde de eeuwen. Bijzonder is ook het houten scheepsmodel dat al meer dan 300 jaar in de kerk aanwezig is.

Restauratie

In 1985 bleek dat de kerk dringend gerestaureerd moest worden. De fundering, diverse dragende balken, het gootwerk en de ramen vertoonden tal van mankementen. De restauratie vond plaats tussen 1995 en 1999. Toen werd de kerk ook geschikt gemaakt voor cultureel gebruik, zodat er vanaf die tijd ook concerten te beluisteren zijn. Voor de bezoekende toerist blijven de deuren 's zomers ook door de week geopend om even te kunnen proeven van de bijzondere sfeer die door de eeuwen heen behouden bleef.

De Waaier

Het voormalige kerkgebouw 'De Zaaier' is in 2008 aangekocht door de woningbouwvereniging Wetland Wonen om het te verbouwen tot 12 verzorgingseenheden. Deze verzorgingseenheden maken deel uit van het naastgelegen ouderencomplex 'De Vierhoek'. Ouderen die hulpbehoevend zijn, kunnen hierdoor blijven wonen in de eigen woonplaats.

Door deze verkoop konden de lokalen van de Zaaier niet meer gebruikt worden voor jeugdactiviteiten. Door de goede samenwerking tussen verschillende instanties, kon het Groene Kruisgebouw door de kerk worden aangekocht. Het is omgedoopt tot 'de Waaier'. Dit gebouw is verbouwd en wordt gebruikt voor jeugdactiviteiten en vergaderingen. Een deel van het gebouw wordt verhuurd.

 
Het weeshuis in Blokzijl Het weeshuis in Blokzijl

Vanouds was verzorging van wezen een belangrijke taak van de diaconie van de Hervormde Kerk. Kinderen werden onder­gebracht in gastgezinnen en de diaconie betaalde daarvoor. Toen het steeds moeilijker werd gastgezinnen te vinden kwam de kerkenraad van de Hervormde Kerk met de burgerlijke gemeente overeen dat er een weeshuis gebouwd moest worden. Het gebouw is dus jarenlang nog in bezit geweest van de Hervormde Kerk en heeft verschillende functies gehad. Uiteindelijk is het verkocht en kreeg het in 1980 een horeca bestemming.


De nalatenschap van het voormalige weeshuis is nu onder­gebracht in een stichting. Marjon Weijs-Lijster, hogeschooldocente geschiedenis, gaf ter gelegenheid van de feestelijke eerste vergadering van de nieuwe stichting een prachtige presentatie op basis van haar studie en archiefonderzoek. Het beschrijft de periode van 1676 tot 1800, en geeft ons zo een heel bijzondere kijk op het leven van toen. Haar presentatie leidde tot de wens om de geschiedenis van het weeshuis opnieuw aan onze lezers door te geven. We zijn blij dat Marjon daarvoor haar toestemming wilde geven. Wij mogen daarvoor haar officiële versie van de studie gebruiken. Dus, Marjon, heel hartelijk dank!

Toen mijn vader nog een kleine jongen was, werkte bij zijn ouders thuis op de boerderij een knecht, genaamd Jan Doze. De ouders van mijn vader waren met hun gezin van zes kinderen na de oorlog in de Noordoostpolder komen wonen op boerderij ‘De Hoop’. Dit was één van de vele akkerbouwbedrijven die op het nieuwe land tot stand waren gekomen. Mijn vader beschrijft deze Jan Doze als een kleine man, ietwat gedrongen en met handen waar je zo een schop in kon schuiven. Hij hield zijn vingers nooit gestrekt, maar altijd wat gekromd. Wat is nu het belang van deze man? Wel, Jan Doze was in 1928 de allerlaatste wees, die het Prins Mauritsweeshuis in Blokzijl verliet.

Na het vertrek van de laatste wees in 1928 verloor het gebouw zijn functie als wezenopvang, nadat het vermoedelijk in 1676 was opgericht. Daarna werd het gebouw grondig verbouwd. Er werd een toneeltje gemaakt en zo kreeg het de functie van verenigingsgebouw van de Hervormde Gemeente. Vele knapen-, jongelings- , zang-, vrouwen- en andere verenigingen vonden er een plaats.  Zo vond ik in het archief bijvoorbeeld het Notulenboek van de knapenvereniging ,,Daniël”. 

Daarnaast werden er bruiloften gehouden en ook werden er uitvaarten verzorgd. Later vestigde zich de kunstgalerie van Otto van Neck en daarna ook het eerste reclamemuseum van Nederland, “Museum Reclamare”. Sinds 1980 is er een restaurant in gevestigd. Op dit moment is Grand Café Prins Mauritshuis gevestigd in het voormalige weeshuis.
 
Orgel

Orgel Grote Kerk
Orgel
Het orgel is al het 3e orgel, dat in deze kerk staat. Het is gebouwd in 1902 door de fa. Bakker en Timmenga uit Leeuwarden. De beide vorige orgels waren veel kleiner en stonden voor in de kerk.
 
lees meer »
 
Kroonluchter

Kroonluchter
Kroonluchter
De grote kroonluchter is een geschenk van het Groot Schippersgilde, Kijk maar naar de kleine schildjes waarop scheepjes zijn afgebeeld. Naast de grote kroon zijn er nog 4 kronen. 2 hiervan zijn geschonken door winkeliers, 1 door het weeshuis en van de laatste is de herkomst niet bekend.
lees meer »
 
Schip

Schip
Schip
Het Groot Schippersgilde was de schenker van het houten schip. Eerst hing hier een zilveren scheepje, maar dat is waarschijnlijk in 1672 als oorlogstrofee meegenomen door de Munsterse troepen. Het Groot Schippersgilde heeft daarom in 1677 dit schip geschonken.
lees meer »
 
Gebrandschilderde raam

Gebrandschilderde ramen
Gebrandschilderde raam
Het gebrandschilderde raam dateert uit 1662 en is een geschenk van de stad Zwolle voor de dappere houding van de bevolking tijdens de 80-jarige oorlog. Blokzijl had ook in 1613 al een dergelijk raam gekregen van de stad Kampen. Beide ramen waren in 1900 in slechte staat en zijn toen gerestaureerd. Het Zwolse raam is destijds naar de firma Nicolas in Roermond, een herstelbedrijf, gebracht. Het Kamper raam was niet meer te restaureren. Van de restanten heeft men een collage gemaakt en is zichtbaar in het andere raam. 

lees meer »
 
Gedenksteen

Gedenksteen
Gedenksteen
De grijze steen onder het scheepsmodel is een gedenksteen ter nagedachtenis aan ds. Taco Kuiper, een doopsgezinde predikant. Deze predikant heeft een bescheiden begin gemaakt met de sociale voorzieningen door een plaatselijk ziekenfonds op te richten. De contributie hiervoor bedroeg 2,5 cent per week. Als iemand uit dit fonds een uitkering kreeg, was dat 40 cent per week. Bij overlijden van een familielid, kreeg de familie ook nog geld voor een grafkist. In Blokzijl waren circa 45 mensen lid van dit ziekenfonds.
 
lees meer »
 
Uurwerk

Uurwerk
Uurwerk
Het uurwerk van de klok boven de ingang van de toren was vroeger door lange stangen verbonden met het uurwerk van de toren. Nu is het een zelfstandig uurwerk. De klok heeft maar één wijzer. Deze klok wijst alleen de hele uren aan. Vroeger had de klok dezelfde kleur als de banken, maar bij de laatste restauratie bleek hieronder deze prachtige beschildering te zitten met bovenaan engelen met bazuinen en onderaan leliemotieven.

Boven de deur naar de toren zien we op het bord een handschrift van meester Adriaan Stellingwerf uit 1686. Deze meneer was indertijd onderwijzer, maar hij was ook voorzanger in de kerk. Hij heeft een aardrijkskundig boekje geschreven, waarvan in 1740 al de 15e druk verscheen. Waarschijnlijk heeft hij al zijn kennis vergaard in de periode dat hij als zeeman over de wereld heeft gezworven.
lees meer »
 
Eikenhouten banken

Eikenhouten banken
De ronde eikenhouten hoekbanken en de rechte eikenhouten bank zijn gebouwd in de 17e eeuw. De laatste in 1678. Deze heette de “ducatonsbank”. Op een zeker moment vroeg een aantal welgestelde mensen of zij niet een vaste plaats konden krijgen in de kerk. Dat kon wel, maar daar moest wel voor betaald worden. Als nu één van die mensen was overleden, dan kon iemand anders daar weer een plaats kopen en moest daarvoor 1 ducaton (3 guldens en 3 stuivers) in de armenkas storten.
 
lees meer »
 
Preekstoel Preekstoel
De preekstoel dateert uit 1663 en is van eenvoudig houtsnijwerk. De koperen lessenaar heeft de vorm van een vlinder. Zie je ook de koperen kandelaar met 2 kaarsen en een koperen houder met een grote zandloper? Die zandloper werd vroeger gebruikt "om den prediker indachtig te maken dat het geduld van de toehoorders ook grenzen kent”. Deze duurt 1 uur.
 
lees meer »
 
Doopvont

Doopvont
Het kleermakersgilde van Blokzijl heeft dit doopvont geschonken. Een verwijzing naar dit doopvont is zichtbaar? Zie je het al? ........Als afbeelding is een schaar verwerkt met daarboven een klein naaimandje. 
lees meer »
 
Grafzerken

Grafzerken
Van 1613 tot 1827 werd er in de kerk begraven. We kunnen nog veel namen, opschriften en huismerken lezen. Zo’n huismerk ging eigenlijk altijd over van de vader op de oudste zoon.

In de Franse tijd zijn veel grafzerken van hun versiering ontdaan, want toen mocht er geen verschil zijn tussen arm en rijk. Ook hebben veel grafzerken in de loop der jaren te lijden gehad van verzakkingen en overstromingen.
 
lees meer »